Page 62 - ebook.msu.ac.th

59

เอกสารใบลาน : การอนุรักษ์เพื่อใช้ประโยชน์

และ เอกสารส าคัญ เอกลักษณ์ทางภาษาและการฟื้นฟูภูมิปัญญาท้องถิ่น

ณรงค์ศักดิ์ ราวะรินทร์

Food which is not eaten goes bad; Old stories that are not recounted are forgotten.

ของกิน บ่กิน มันสิเน่า ของเก่า บ่เล่า มันสิลืม

ความน า
ั
ั
ชาวอีสานในอดีตเคยมีตัวอกษรใช้อยู่ ๒ รูปอักษรและมีหน้าที่ต่างกน ได้แก่ อกษรธรรมอสาน ใช้
ั
ี
ุ
บันทึกเรื่องราวทางความเชื่อ ศาสนาเป็นส่วนมาก เช่น พระไตรปิฎก นิทานธรรมะ ต านานพระพทธรูป-
พระธาตุ เป็นต้น ทั้งยังพบว่ามีการบันทึกสรรพวิชาต่าง ๆ ด้วยเช่นกัน เช่น ต ารายา ฤกษ์ยาม
ั
โหราศาสตร์ (ต าราหมอดู) ต าราสร้างบ้าน คาถาอาคม เป็นต้น ส่วนอกษรไทยน้อย จะใช้บันทึกทั่วไป ทั้ง
เกี่ยวข้องกับข้อราชการ (ปกครองแบบหัวเมืองลาวยังนิยมใช้อกษรไทยน้อยเขียนติดต่อกับทางกรุงเทพฯ) วิถี
ั
ชีวิต วรรณกรรมบันเทิง เช่น กฎหมาย ต านานบ้าน- เมือง นิทานท้องถิ่น ค าสอน เป็นต้น
ในอดีตนั้นชาวอสานได้สืบทอดวัฒนธรรมร่วมกับอาณาจักรล้านช้างที่เรียกว่า วัฒนธรรมลุ่มแม่น้ าโขง
ี
ั
มาตั้งแต่สมัยโบราณ จึงมีรูปแบบวัฒนธรรมเฉพาะของประชาชนลุ่มน้ าโขง เช่น ภาษาถิ่น ตัวอกษร และ
ื้
์
วรรณกรรม วรรณกรรมพนบ้านเหล่านี้ชาวบ้านได้อนุรักษสืบทอดต่อ ๆ กันมาโดยมีวัดเป็นศูนย์กลางนั่นคือวัด
เป็นสถานที่เก็บรักษา ใช้อาน หรือเทศน์ให้ชาวบ้านฟงรวมทั้งเป็นแหล่งกลางในการสร้างสรรค์วรรณกรรม
่
ั
ื้
พนบ้านด้วย (ธวัช ปุณโณทก, ๒๕๔๖:๑๙๖-๑๙๗) ส่วนวรรณกรรมประเภท ต ารายา ค าสูดขวัญ
โหราศาสตร์ คาถาอาคม ส่วนมากจะมีการอนุรักษ์โดยหมอธรรม หมอสูด หมอยาพนบ้าน โดยจารใน
ื้
ื้
เอกสารใบลานที่มีชื่อเรียกว่า “ลานก้อม,หนังสือก้อม” และยังมีวรรณกรรมพนบ้านประเภทนิทาน ค าสอน
ั
ที่จารไว้ในเอกสารใบลานที่มีเนื้อหาอนยืดยาวมีเก็บไว้ประจ าบ้านด้วย โดยชาวบ้านเรียกกันติดปากว่า
“หนังสือผูก”
ราวปี พุทธศักราช ๒๔๖๔ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว แบบแผนการศึกษา

ั
สมัยใหม่เริ่มมีบทบาท โดยการตราพระราชบัญญัติการประถมศึกษาฉบับแรก (สานิตย์ โภคาพนธ์, ๒๕๔๙:
๑๔) มีพัฒนาการ การจัดท าหนังสือแบบเรียนขึ้นมา โดยใช้ตัวอักษรและภาษาที่เป็นแบบแผนใหม่ จนท าให้
อักษร ที่ใช้บันทึกในวัสดุต่าง ๆ ในท้องถิ่น เช่น สมุดข่อย ใบลาน ไม้ไผ่ ได้ลดบทบาทลงจึงถือเป็นวิกฤติทาง
ั
่
ี
ภาษาและภูมิปัญญาอสานอย่างมาก เนื่องจากขาดผู้สืบทอดในการอาน เขียน ตัวอกษรธรรมอสาน ตัว
ี
อักษรไทยน้อย ส่งผลกระทบให้ภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ถูกบันทึกไว้ในวัสดุต่าง ๆ ได้สูญหายไปด้วย องค์ความรู้
ที่มีประโยชน์ เช่น ต ารายา ประวัติศาสตร์ กฎหมายโบราณ ค าสอน ปรัชญาชีวิต ไม่สามารถน ามารับใช้
สังคมปัจจุบันหรือน ามาต่อยอดให้เกิดประโยชน์ทางวิชาการ บูรณาการประยุกต์กับศาสตร์ต่าง ๆ ได้