Page 161 - ebook.msu.ac.th
P. 161
158
ชนิดและลักษณะของหนังสือใบลานอีสาน
ถ้าพิจารณาจากวัสดุที่ใช้สร้างหนังสือคัมภีร์ด้วยใบลานแล้ว ก็น่าจะเข้าใจได้ว่าหนังสือใบลานในอีสาน
มีนิยมสร้างขึ้นใช้อยู่ ๒ ชนิด ส าคัญ ที่เรียกชื่อเป็นที่รู้กันทั่วไปว่า “หนังสือผูก” และ “หนังสือก้อม” หรือไม่ก็
เรียกกันง่ายๆ ว่า ลานผูก, ลานก้อม
ลักษณะของหนังสือผูกหรือลานผูกที่พบส่วนใหญ่จะมีขนาดยาวประมาณ ๖๐-๘๐ ซม. ปกติจะจาร
ื่
หน้าละ ๔ บรรทัด มุมขวาบนบางที่ก็จะจารบอกชื่อเรื่องและบอกเลขหน้าไว้ที่มุมซ้ายบน เพอป้องกันการ
สับสนเมื่อตอนจัดเรื่องเข้าผูก และจะได้ไม่สับสนเวลาหนังสือแตกผูก เพราะเชือกสายสนองขาดหรือใบลาน
แตกช ารุด ส่วนตรงขอบของหนังสือผูกแต่ละใบมักจะพบเสมอว่ามีสีแตกต่างกันไปบ้าง
สีของขอบใบลานหนังสือผูกที่พบ คือ สีเนื้อของใบลานแห้ง เรียนว่าลานดิบ, บางผูกจะทาด้วยรักน้ า
ั
เกลี้ยง (ภาคกลางเรียนว่ายางรักหรือน้ ารัก) เรียกว่า ลานทึบ เพราะจะเป็นสีด า, ส่วนที่เป็นสีทองมักเรียกกนว่า
ลานทอง (ลานค า ?) ซึ่งอาจท าได้ทั้งวิธีลงรักน้ าเกลี้ยงก่อนแล้วปิดทองเปลวทับ ซึ่งเป็นวิธีโบราณและต่อมา
ภายหลังจึงใช้วิธีทาขอบใบลานด้วนสีทอง นอกจากนี้ก็มีการว่าบางผูกเป็นสีแดง ซึ่งทาด้วยสีชาด เรียกว่า
ล่องชาด
ส่วนหนังสือก้อมหรือลานก้อมนั้น จะมีขนาดสั้นกว่าหนังสือผูกประมาณครึ่งหนึ่ง หรืออาจสั้นกว่าครึ่ง
หรือยาวกว่าครึ่งกมี สุดแล้วแต่ความเหมาะสมที่ผู้สร้างต้องการ ตรงส่วนขอบใบลานของหนังสือก้อมส่วนใหญ่
็
ที่พบจะเป็นลานดิบและลานทึบ
ค าประกาศบนใบลาน : เอกสารมงคลขลังในพิธีเถราภิเษก
ี
คงจะสืบเนื่องจากคติความเชื่อเรื่องความขลังศักดิ์สิทธิ์ของหนังสือใบลานผูกและใบลานก้อมในอสาน
ที่นิยมใช้ในพธีกรรมต่างๆ ทั้งทางด้านศาสนาและความเชื่อในชีวิตที่มีมาแต่อดีต ซึ่งเหตุผลจริงๆ แล้วอาจจะ
ิ
ื่
ี
เป็นเพราะสังคมอสานแต่ก่อนไม่มีวัสดุอนที่จะใช้เขียนบันทึกค าสอน ความรู้ภูมิปัญญา และเหตุการณ์ต่างๆ ก็
ได้ ไม่ว่าจะเป็นกระดาษข่อย (ภาคกลาง) และกระดาษสา (ภาคเหนือ) จึงได้มีการน าเอาใบลานที่มีอยู่ทั่วไปใน
ท้องถิ่นมาเขียนจารบันทึกเรื่องราวทั้งหลายกันทั่วไป จนกลายเป็นเหมือนที่รวมของความขลังศักดิ์สิทธิ์ไปใน
ี
ที่สุด และดูเหมือนว่าสังคมอีสานในอดีตจะมีเพยงการใช้ใบลานมาบันทึกที่เห็นได้เด่นชัดที่สุด ทั้งใบลานขนาด
ยาวที่เรียกว่า หนังสือผูก และใบลานขนาดสั้น ที่เรียกว่า หนังสือก้อม
แต่จากข้อเขียนเรื่องอกษรธรรมโบราณอสาน ของพระอริยานุวัตร อดีตเจ้าอาวาส วัดมหาชัย อ.เมือง
ี
ั
จ.มหาสารคาม พบว่า นอกจากการใช้ใบลานจารเรื่องราวต่างๆ เป็นหนังสือผูกและหนังสือก้อมแล้ว ยังมีการ
น าเอาใบลานมาจาร “ค าประกาศ” เพื่อใช้อ่านสดุดียกย่องพระภิกษุสงฆ์ในพิธีเถราภิเษกด้วย
ั
กล่าวคือ แต่ก่อนสังคมชุมชนอสานจะมีความผูกพนกับสถาบันวัดอย่างใกล้ชิดและแนบแน่น คนใน
ี
ชุมชนจะเป็นทั้งผู้สร้างวัด อปถัมภ์วัดและรวมทั้งเป็นผู้ที่จะควบคุมดูแลทั้งวัดและพระภิกษุสามเณรในวัดที่มี
ุ
ความผูกพนกันและกัน ในฐานะที่เคยเป็นคนในครอบครัวและเครือญาติกันมาก่อน คือ จะดูแลยกย่องพระที่มี
ั
ั
วัตรที่ดี มีความรู้ความสามารถ และจะคอยก ากบควบคุมหรือจนถึงขั้นขจัดพระที่ไม่ปฏิบัติตัวตามพระวินัยและ
ตามที่สังคมชุมชนคาดหวังไปพร้อมๆ กัน นั่นคือ การตรวจสอบที่แสดงถึงความพร้อมของชุมชนที่จะให้รางวัล
เป็นก าลังใจ ด้วยการยกย่องเชิดชูพระสุปฏิปันโนและพร้อมที่จะลงโทษพระที่ท าตัวนอกลู่นอกทางที่พระวินัย
ก าหนดนั่นเอง
พระภิกษุสงฆ์รูปใดปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ มีความรู้ความสามารถแม้ด้านใดด้านหนึ่ง(วิชาการ, บริหาร,
ื่
ปฏิบัติ) จนเป็นที่ประจักษ์ยอมรับของชุมชนแล้ว แต่ก่อนคนในชุมชนนั้นๆ จะพร้อมใจกันจัดพธีกรรมเพอ
ิ
