Page 35 - Neuropsychiatric.indd

ื่
15
คณะ ซึ่งมีจุดมุ่งหมายหลักเพอให้เภสัชกรน าไปประยุกต์ใช้ในการดูแลความปลอดภัยในการใช้ยาของผู้ป่วย
์
ึ
ุ
่
ี
ิ
ั
ิ
่
่
่
โดยครอบคลมอาการไมพงประสงคจากยาทพบในระบบต่าง ๆ ของรางกาย ได้แก ผวหนง ประสาท จต ปอด
หัวใจและหลอดเลือด ต่อมไร้ท่อ ทางเดินอาหาร ไต เลือด กระดูก ข้อและกล้ามเนื้อ และอื่น ๆ ตามล าดับ และ
ื่
เน้นโรคหรือภาวะที่ท าให้ผู้ป่วยต้องมาพบแพทย์เพอรับการรักษา เนื้อหาในแต่ละบท กล่าวถึง ยาที่เป็นสาเหตุ
ั
ิ
ั
่
ี
ระบาดวิทยา กลไกทยาเปนสาเหตุ อาการแสดงทางคลนกและแนวทางการวินจฉย ปจจยเสยง การเกิดความ
็
ี
่
ิ
ิ
ั
พิการหรือเสียชีวิต การป้องกัน แนวทางการจัดการ และประเด็นที่ควรแจ้งผู้ป่วยทราบ จุดเด่นคือ มีการจัดท า
สรุปตารางรายการยาที่เป็นสาเหตุ อุบัติการณ์ (กรณีมีข้อมูล) และระดับความน่าเชื่อถือโดยพิจารณาจากการมี
์
็
่
ึ
้
หลักฐานสนับสนุน อยางไรกตาม แนวทางการแกไขอาการไม่พงประสงคอาจไม่ละเอยดเพยงพอ นอกจากน
ี
ี
ข้อแนะน าเกี่ยวกับรายการยาที่ใช้รักษาอาการไม่พงประสงค์อาจไม่ตรงกับแนวทางเวชปฏิบัติของไทย หากจะ
ึ
น ามาใช้ในการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในผู้ป่วยไทย ผู้อ่านจ าเป็นต้องค้นคว้าเพิ่มเติมในส่วนนี้
16
ส าหรับหนังสือ Pharmacotherapy: A Pathophysiologic Approach โดย Dipiro และคณะ ที่
นิยมเป็นแหล่งอ้างอิงส าหรับข้อมูลด้านโรคและการใช้ยา มีบทที่กล่าวถึง drug-induced disease แต่กล่าวถึง
ในบางโรคเท่านั้น ได้แก่ ปอดและทางเดินหายใจ ตับ ไต แพ้ยา ตา และเลือด โดยเน้นอธิบายรายการยาที่เป็น
สาเหตุ ส าหรับเนื้อหาในส่วนของอาการแสดงทางคลินิก ปัจจัยเสี่ยง การป้องกัน และแนวทางการจัดการ มี
ความละเอียดของเนอหาแตกตางกนในแตละโรค จึงอาจมีข้อมูลที่จ าเป็นไมเพยงพอต่อการน าไปประยุกต์ใช้
ื
้
่
่
ั
ี
่
ในทางปฏิบัติ
นอกจากหนงสอภาษาต่างประเทศ ยังมีบทความปริทัศน์ต่างประเทศที่มีการตีพมพในหัวข้อ drug-
ิ
ื
ั
์
induced diseases ที่จ าเพาะต่อกลุ่มอาการหรือโรค เช่น drug-induced cardiotoxicity, drug-induced
arrhythmias และ drug-induced thrombosis ซึ่งส่วนใหญ่เน้นกลไกของยาที่เป็นสาเหตุ เนื้อหาค่อนข้าง

่
ซับซ้อน ต้องใช้เวลาในการอานทาความเขาใจค่อนข้างนาน และกลาวถงแนวทางการแก้ไขโดยสงเขป จึงอาจ
ั
่
้
ึ
ไม่เพียงพอในการแก้ไขปัญหาที่พบในผู้ป่วยที่เกิดอาการไม่พึงประสงค์จากยา

3. สารสื่อประสาทและฮอร์โมน
สารสื่อประสาทหลัก ๆ ที่เกี่ยวข้องกับจิตและประสาท ได้แก่ gamma-aminobutyric acid (GABA),
์
glutamate, dopamine, norepinephrine, serotonin, acetylcholine และฮอรโมน cortisol บทบาท ้ ี
์
ื
ของสารสอประสาทและฮอรโมนที่ส าคัญเหล่านี้ สรุปไว้ในตารางที่ 1.2 17-19 ความผิดปกติของระดับสารสื่อ
่
ประสาทและฮอร์โมนดังกล่าว ส่งผลให้เกิดความผิดปกติทางจิตและประสาท

ตารางที่ 1.2 บทบาทของสารสื่อประสาทและฮอร์โมนที่ส าคัญต่อจิตและประสาท (ต่อ)
ความผิดปกติ
สารสื่อประสาท
บทบาท
สารสื่อประสาท
สารสื่อประสาท บทบาท ความผิดปกติ
บทบาท
ความผิดปกติ
dopamine เกี่ยวข้องกับระบบประสาทซิมพาเทติก และมี ระดับ dopamine ต่ าเกินไป ท าให้เกิดโรคพาร์
dopamine
เกี่ยวข้องกับระบบประสาทซิมพาเทติก และมี
ระดับ GABA ลดลง ท าให้ชักได้
GABA สารสื่อประสาทชนิดยับยั้ง รักษาสมดุลในสมองที่ ระดับ dopamine ต่ าเกินไป ท าให้เกิดโรคพาร์
กินสัน หรือภาวะซึมเศร้า หากสูงเกินไปท าให้
บทบาทต่อพฤติกรรมการเรียนรู้ การนอนหลับ
(ประเภท
บทบาท
ความผิดปกติ
สารสื่อประสาท
บทบาทต่อพฤติกรรมการเรียนรู้ การนอนหลับ
(ประเภท
(ประเภทกรดอะมิโน) ได้รับการกระตุ้นจากสิ่งเร้าต่าง ๆ ท าให้เกิดความ กินสัน หรือภาวะซึมเศร้า หากสูงเกินไปท าให้
monoamine)
การจดจ า ทักษะต่าง ๆ
เกิดโรคจิตเภท
dopamine เกี่ยวข้องกับระบบประสาทซิมพาเทติก และมี ระดับ dopamine ต่ าเกินไป ท าให้เกิดโรคพาร์
monoamine)
การจดจ า ทักษะต่าง ๆ
เกิดโรคจิตเภท
สงบและผ่อนคลาย ช่วยลดความเครียด ความ
serotonin
(ประเภท บทบาทต่อพฤติกรรมการเรียนรู้ การนอนหลับ ระดับ serotonin ลดลง ท าให้เกิดภาวะซึมเศร้า
ระดับ serotonin ลดลง ท าให้เกิดภาวะซึมเศร้า
สารสื่อประสาทชนิดยับยั้ง เกี่ยวข้องกับอารมณ์ กินสัน หรือภาวะซึมเศร้า หากสูงเกินไปท าให้
serotonin
สารสื่อประสาทชนิดยับยั้ง เกี่ยวข้องกับอารมณ์
วิตกกังวล ซึมเศร้า
monoamine) การจดจ า ทักษะต่าง ๆ เกิดโรคจิตเภท
ความรู้สึก และการรับรู้ และท าให้รู้สึกมีความสุข แนวโน้มฆ่าตัวตาย นอนหลับยาก หากสูงเกินไป
(ประเภท
(ประเภท
ความรู้สึก และการรับรู้ และท าให้รู้สึกมีความสุข แนวโน้มฆ่าตัวตาย นอนหลับยาก หากสูงเกินไป
glutamate สารสื่อประสาทชนิดยับยั้ง เกี่ยวข้องกับอารมณ์ ระดับ serotonin ลดลง ท าให้เกิดภาวะซึมเศร้า
สารสื่อประสาทชนิดกระตุ้น เกี่ยวข้องกับความจ า ระดับ glutamate สูงเกินไป ท าให้เกิดการ
serotonin
monoamine)
ท าให้เกิด serotonin syndrome
monoamine)
กระตุ้นเซลล์ประสาทมากกว่าปกติจนท าให้เซลล์
(ประเภทกรดอะมิโน) และการเรียนรู้ ท าให้เกิด serotonin syndrome
(ประเภท ความรู้สึก และการรับรู้ และท าให้รู้สึกมีความสุข แนวโน้มฆ่าตัวตาย นอนหลับยาก หากสูงเกินไป
ระดับ norepinephrine ต่ าเกินไป ท าให้เกิด
เกี่ยวข้องกับระบบประสาทซิมพาเทติก มีผลเพิ่ม
norepinephrine
norepinephrine เกี่ยวข้องกับระบบประสาทซิมพาเทติก มีผลเพิ่ม ระดับ norepinephrine ต่ าเกินไป ท าให้เกิด
ประสาทตาย
monoamine) อัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต และมี ท าให้เกิด serotonin syndrome
(ประเภท
ภาะซึมเศร้า หากสูงเกินไป ท าให้เกิดความรู้สึก
(ประเภท อัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต และมี ภาะซึมเศร้า หากสูงเกินไป ท าให้เกิดความรู้สึก
norepinephrine เกี่ยวข้องกับระบบประสาทซิมพาเทติก มีผลเพิ่ม ระดับ norepinephrine ต่ าเกินไป ท าให้เกิด
monoamine)
วิตกกังวล
ความจ าเป็นต่อกระบวนการสร้างการจดจ า
monoamine) ความจ าเป็นต่อกระบวนการสร้างการจดจ า วิตกกังวล
(ประเภท อัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต และมี ภาะซึมเศร้า หากสูงเกินไป ท าให้เกิดความรู้สึก
เกี่ยวข้องกับระบบประสาทพาราซิมพาเทติก
ระดับ acetylcholine ลดลงมาก ท าให้เกิด
acetylcholine
acetylcholine เกี่ยวข้องกับระบบประสาทพาราซิมพาเทติก ระดับ acetylcholine ลดลงมาก ท าให้เกิด
monoamine) ความจ าเป็นต่อกระบวนการสร้างการจดจ า วิตกกังวล
เกี่ยวข้องกับความจ า การเรียนรู้ ท าให้กล้ามเนื้อ
โรคอัลไซเมอร์ หากสูงเกินไป ท าให้การ
เกี่ยวข้องกับความจ า การเรียนรู้ ท าให้กล้ามเนื้อ โรคอัลไซเมอร์ หากสูงเกินไป ท าให้การ
acetylcholine เกี่ยวข้องกับระบบประสาทพาราซิมพาเทติก ระดับ acetylcholine ลดลงมาก ท าให้เกิด 13
หดเกร็ง และเกี่ยวข้องกับเซลล์ประสาทสั่งการ
เคลื่อนไหวผิดปกติ
เคลื่อนไหวผิดปกติ
หดเกร็ง และเกี่ยวข้องกับเซลล์ประสาทสั่งการ
เกี่ยวข้องกับความจ า การเรียนรู้ ท าให้กล้ามเนื้อ โรคอัลไซเมอร์ หากสูงเกินไป ท าให้การ
ระดับ cortisol สูงเกินไป ท าให้นอนไม่หลับ
มีบทบาทให้สมองไวต่อสิ่งเร้า เพื่อตอบสนอง
cortisol หดเกร็ง และเกี่ยวข้องกับเซลล์ประสาทสั่งการ เคลื่อนไหวผิดปกติ
cortisol
มีบทบาทให้สมองไวต่อสิ่งเร้า เพื่อตอบสนองต่อต่อ
ระดับ cortisol สูงเกินไป ท าให้นอนไม่หลับ
ความเครียด และบทบาทเกี่ยวกับกระบวนการ
วิตกกังวล หงุดหงิด อารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย
(ฮอร์โมนจากต่อม มีบทบาทให้สมองไวต่อสิ่งเร้า เพื่อตอบสนองต่อ ระดับ cortisol สูงเกินไป ท าให้นอนไม่หลับ
ความเครียด และบทบาทเกี่ยวกับกระบวนการ
วิตกกังวล หงุดหงิด อารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย
(ฮอร์โมนจากต่อม
cortisol
ต่าง ๆ ภายในร่างกาย เช่น กดระบบภูมิคุ้มกัน
หมวกไต)
ต่าง ๆ ภายในร่างกาย เช่น กดระบบภูมิคุ้มกัน
โดย cortisol ที่เพิ่มขึ้น ท าให้การหลั่ง
หมวกไต) ความเครียด และบทบาทเกี่ยวกับกระบวนการ วิตกกังวล หงุดหงิด อารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย
โดย cortisol ที่เพิ่มขึ้น ท าให้การหลั่ง
(ฮอร์โมนจากต่อม
ต้านการอักเสบ เพิ่มระดับน้ าตาลในเลือด
ต้านการอักเสบ เพิ่มระดับน้ าตาลในเลือด
serotonin ลดลง ลง
serotonin ลด
หมวกไต) ต่าง ๆ ภายในร่างกาย เช่น กดระบบภูมิคุ้มกัน โดย cortisol ที่เพิ่มขึ้น ท าให้การหลั่ง
GABA, gamma-aminobutyric acid serotonin ลดลง
GABA, gamma-aminobutyric acid
ต้านการอักเสบ เพิ่มระดับน้ าตาลในเลือด
19
ที่มา : Choudhury และคณะ , Sheffler และคณะ และ Seethalakshmi 19
17 17
18 18
ที่มา : Choudhury และคณะ , Sheffler และคณะ และ Seethalakshmi
GABA, gamma-aminobutyric acid

17
ที่มา : Choudhury และคณะ , Sheffler และคณะ และ Seethalakshmi
19
18
ความผิดปกติทางจิตและประสาทที่มีสาเหตุจากการเปลี่ยนแปลงของระดับสารสื่อประสาทในสมอง
ความผิดปกติทางจิตและประสาทที่มีสาเหตุจากการเปลี่ยนแปลงของระดับสารสื่อประสาทในสมอง
รวม 8 กลุ่มอาการ ได้แก่ 1) โรคจตเกดจากระดับ dopamine เพมสูงขึ้นเป็น
ิ
20-25
ิ
ี
่
ความผิดปกติทางจิตและประสาทที่มีสาเหตุจากการเปลี่ยนแปลงของระดับสารสื่อประสาท
ิ่ในสมอง
ได้สรุปไว้ในตารางท 1.3
ิ่
ี
ได้สรุปไว้ในตารางท 1.3 20-25 รวม 8 กลุ่มอาการ ได้แก่ 1) โรคจตเกดจากระดับ dopamine เพมสูงขึ้นเป็น
ิ
ิ
่
ั
ิ่ะดับ dopamine เพิ่มสูงขึ้นเป็น
ิ
20-25
่
ี
ิ
รวม 8 กลุ่มอาการ ได้แก่ 1) โรคจตเกดจากร
หลก รวมกบการลดลงของระดับ serotonin และ acetylcholine การเพมขึ้นของ norepinephrine รวมถึง
ั ได้สรุปไว้ในตารางท่ 1.3
ิ่
่
ั
ั
หลก รวมกบการลดลงของระดับ serotonin และ acetylcholine การเพมขึ้นของ norepinephrine รวมถึง
ิ่
หลก รวมกบการลดลงของระดับ serotonin และ acetylcholine การเพมขึ้นของ norepinephrine รวมถึง
ั
่
กลไกอื่น ๆ เช่น ความไม่สมดุลของ glutamate และอิเล็กโทรไลต์; 2) ภาวะซึมเศร้าเกิดจากระดับ serotonin
ั
กลไกอื่น ๆ เช่น ความไม่สมดุลของ glutamate และอิเล็กโทรไลต์; 2) ภาวะซึมเศร้าเกิดจากระดับ serotonin
กลไกอื่น ๆ เช ั่น ความไม่สมดุลของ glutamate และอิเล็กโทรไลต์; 2) ภาวะซึมเศร้าเกิดจากระดับ serotonin ิ
่
ั
ิ
ั
ั
ุ
ลดลงเป็นหลก ร่วมกบการลดลงของระดบ GABA และ norepinephrine; 3) กลมอาการวิตกกงวลเกดจาก
ุ
ั
่
ั
ั
ลดลงเป็นหลก ร่วมกบการลดลงของระดบ GABA และ norepinephrine; 3) กลมอาการวิตกกงวลเกดจาก
ั
ั
ุ
ั
การลดลงของระดับ serotonin และ GABA และการเพมขึ้นของ norepinephrine และ cortisol ตลอดจน
่
ั
ลดลงเป็นหลก ร่วมกบการลดลงของระดบ GABA และ norepinephrine; 3) กลมอาการวิตกกงวลเกดจาก
ั
ิ
ิ่
การลดลงของระดับ serotonin และ GABA และการเพมขึ้นของ norepinephrine และ cortisol ตลอดจน
ิ่
ิ่
การลดลงของระดับ serotonin และ GABA และการเพมขึ้นของ norepinephrine และ cortisol ตลอดจน

ื
่
ั
ึ
การรบกวนการทางานของ dopamine; 4) อาการชักเกิดจากระดบ GABA ลดลง รวมถงกลไกอน ๆ เช่น การ

การรบกวนการทางานของ dopamine; 4) อาการชักเกิดจากระดบ GABA ลดลง รวมถึงกลไกอน ๆ เช่น การ
ั
ื
่

ื
่
ั
การรบกวนการทางานของ dopamine; 4) อาการชักเกิดจากระดบ GABA ลดลง รวมถึงกลไกอน ๆ เช่น การ
รบกวนการส่งสัญญาณไฟฟ้าในเซลล์ประสาท และความผิดปกติของระดับอิเล็กโทรไลต์และน้ าตาลในเลือด; 5)
รบกวนการส่งสัญญาณไฟฟ้าในเซลล์ประสาท และความผิดปกติของระดับอิเล็กโทรไลต์และน้ าตาลในเลือด; 5)
รบกวนการส่งสัญญาณไฟฟ้าในเซลล์ประสาท และความผิดปกติของระดับอิเล็กโทรไลต์และน้ าตาลในเลือด; 5) ็
ั
ิ
ความผิดปกติของการรับรู้และความคิดเกดจากระดบ dopamine เพมขึ้น และ acetylcholine ลดลงเปน
ิ่
ิ
ิ่
ั
ความผิดปกติของการรับรู้และความคิดเกดจากระดบ dopamine เพมขึ้น และ acetylcholine ลดลงเปน
ความผิดปกติของการรับรู้และความคิดเกดจากระดบ dopamine เพมขึ้น และ acetylcholine ลดลงเปน ็
ิ
ิ่
ั
็
หลัก; 6) กลุ่มอาการ NMS เกดจากระดับ dopamine ลดลงเป็นหลัก; 7) กลุ่มอาการ serotonin syndrome
ิ
หลัก; 6) กลุ่มอาการ NMS เกดจากระดับ dopamine ลดลงเป็นหลัก; 7) กลุ่มอาการ serotonin syndrome
ิ
หลัก; 6) กลุ่มอาการ NMS เกดจากระดับ dopamine ลดลงเป็นหลัก; 7) กลุ่มอาการ serotonin syndrome
ิ
ิ
ี
ิ
ิ่
เกดจากการมระดับ serotonin เพมขึ้น; และ 8) กลุ่มอาการ extrapyramidal symptoms (EPS) เกดจาก
ี
ิ
ิ่
เกดจากการมระดับ serotonin เพมขึ้น; และ 8) กลุ่มอาการ extrapyramidal symptoms (EPS) เกดจาก
ิ่
ิ
เกดจากการมระดับ serotonin เพมขึ้น; และ 8) กลุ่มอาการ extrapyramidal symptoms (EPS) เกดจาก ิ
ี
ิ

การรบกวนการทางานของ dopamine และการลดลงของ GABA ร่วมกับการมีระดับ serotonin และ
การรบกวนการทางานของ dopamine และการลดลงของ GABA ร่วมกับการมีระดับ serotonin และ

การรบกวนการทางานของ dopamine และการลดลงของ GABA ร่วมกับการมีระดับ serotonin และ
acetylcholine เพิ่มขึ้น
acetylcholine เพิ่มขึ้น
acetylcholine เพิ่มขึ้น

ตารางที่ 1.3 ความผิดปกติทางจิตและประสาทและการเปลี่ยนแปลงระดับของสารสื่อประสาท
ตารางที่ 1.3 ความผิดปกติทางจิตและประสาทและการเปลี่ยนแปลงระดับของสารสื่อประสาท
ตารางที่ 1.3 ความผิดปกติทางจิตและประสาทและการเปลี่ยนแปลงระดับของสารสื่อประสาท อื่น ๆ
การเปลี่ยนแปลงระดับของสารสื่อประสาท
ความผิดปกติ
การเปลี่ยนแปลงระดับของสารสื่อประสาท
การเปลี่ยนแปลงระดับของสารสื่อประสาท
ความผิดปกติ GABA Dopamine Serotonin Acetylcholine Norepinephrine อื่น ๆ อื่น ๆ
ความผิดปกติ
GABA Dopamine Serotonin Acetylcholine Norepinephrine
โรคจิต GABA Dopamine Serotonin Acetylcholine Norepinephrine การยับยั้ง NMDA
-




โรคจิต - -        การยับยั้ง NMDA
โรคจิต
การยับยั้ง NMDA

receptor ความไม่สมดุล
receptor ความไม่สมดุล
receptor ความไม่สมดุล
ของ glutamate,
ของ glutamate,
ของ glutamate,
electrolyte
electrolyte
electrolyte
14
14
14
14