Page 92 - Neuropsychiatric.indd

กลุ่มอาการ extrapyramidal symptoms ตารางที่ 2.16 แบบประเมิน Barnes Akathisia Rating Scale (BARS)

เคลื่อนไหวแบบบิดไปมา หัวข้อ คะแนน
อาการอยู่ไม่สุข กล้ามเนื้อบิดเกร็ง กลุ่มอาการพาร์กินสัน /ซ้ า ๆ แบบเดิม 1. objective akathisia 0 = ปกติ, มีอาการอยู่ไม่สุขเป็นครั้งคราว
(akathisia)
(dystonia)
(parkinsonism)
(tardive dyskinesia) 1 = มีการเคลื่อนไหวกระสับกระส่าย มีการเคลื่อนไหวขาแบบสับเปลี่ยนไปมา หรือมีการแกว่งขาข้างใด
ข้างหนึ่ง เป็นเวลาน้อยกว่าครึ่งหนึ่งของเวลาที่สังเกตอาการ
2 = อาการใน ข้อ 1 เป็นเวลานานกว่าครึ่งหนึ่งของเวลาที่สังเกตอาการ
3 = ผู้ป่วยยังคงมีอาการเคลื่อนไหวตลอดเวลา และ/หรือไม่สามารถจะนั่งหรือยืนโดยไม่มีการเดิน
เกิดแบบเฉียบพลัน เกิดแบบเฉียบพลัน เกิดแบบกึ่งเฉียบพลัน เกิดแบบเรื้อรัง 2. subjective awareness of ในช่วงเวลาที่สังเกตอาการ
0 = ไม่รับรู้ว่ามีอาการกระสับกระส่าย
restlessness 1 = มีความรู้สึกกระสับกระส่ายที่ไม่จ าเพาะ

o กระสับกระส่าย o กล้ามเนื้อเกร็งที่คอ o กล้ามเนื้อเกร็ง แข็ง o ปากขมุบขมิบ 2 = ผู้ป่วยรับรู้ต่อความไม่สามารถที่จะท าให้ขาอยู่นิ่ง หรือเคลื่อนไหวไปในทิศทางที่ต้องการ และ/หรือ
o อยู่นิ่งไม่ได้ หลอดลม ลิ้น ปาก o เคลื่อนไหวช้า o กล้ามเนื้อใบหน้า บ่นเมื่อพยายามที่จะยืนให้ได้
o ขยับตัวไปมา
แขน ขา ท างานเอง
o มือ ขาสั่น
ลูกตา และเจ็บปวด
3 = ผู้ป่วยรับรู้ถึงความพยายามที่ต้องบังคับอย่างมากในการเคลื่อนไหวตลอดช่วงเวลาที่สังเกต และ/
มาก หรือ รายงานว่ามีความต้องการที่จะเดินเกือบตลอดเวลา
o 3. subjective distress related 0 = ไม่รู้สึกเป็นทุกข์
to restlessness 1 = รู้สึกเป็นทุกข์เล็กน้อย
2 = รู้สึกเป็นทุกข์ปานกลาง
รูปที่ 2.5 กลุ่มอาการ extrapyramidal symptoms 3 = รู้สึกเป็นทุกข์มาก
ที่มา : สร้างจาก Chen และคณะ , D'Souza และคณะ และ Claxton และคณะ 4. global clinical assessment 0 = ปกติ: ไม่มีการรับรู้อาการกระสับกระส่าย
86
88
87
1 = ยังเป็นที่น่าสงสัย: มีความรู้สึกกระสับกระส่ายที่ไม่จ าเพาะ และมีอาการอยู่ไม่สุข
โดยปกตการทางานของประสาทควบคมการเคลอนไหวเกดจากการประสานงานระหว่างเซลล ์ 2 = akathisia ระดับรุนแรงเล็กน้อย: รับรู้ต่ออาการกระสับกระส่ายที่ขา และ/หรือ รู้สึกแย่มากขึ้นเมื่อ
ิ
่
ิ
ื

ุ
ั
่
้
ประสาทสงการสมองในชัน cortex และ subcortex ซึ่งชั้น subcortex มี 3 ส่วนที่ส าคัญที่เกี่ยวข้อง คือ ต้องการจะยืน มีอาการอยู่ไม่สุข แต่อาจไม่จ าเป็นต้องสังเกตเห็นการเคลื่อนไหวกระสับกระส่าย เช่น มี
อาการโยกเทาขณะก าลังยืน และรู้สึกเป็นทุกข์
้
basal ganglia, cerebellum และ dopaminergic mesencephalic system ที่มี dopamine เกี่ยวข้อง 3 = akathisia ระดับรุนแรงปานกลาง รับรู้ต่ออาการกระสับกระส่าย (อาการในข้อ 2) ร่วมกับมีการ
่
นอกจากนี้ยังเกี่ยวข้องกับสารสื่อประสาท serotonin และ monoamines ยาที่เป็นสาเหตุของรางกาย เคลื่อนไหวกระสับกระส่าย เช่น โยกเท้าขณะก าลังยืน และรู้สึกเป็นทุกข์
86
เคลื่อนไหวผิดปกติในทั้ง 4 กลุ่มอาการ 86,88-90 ส่วนใหญ่ คือ ยารกษาโรคจิต และยาต้านอาเจียนที่มีฤทธิ์ยับยั้ง 4 = akathisia ระดับรุนแรงมาก: ผู้ป่วยมีการเคลื่อนไหวกระสับกระส่าย ได้แก่ ความปรารถนาที่จะเดิน
ั
แต่สามารถนั่งอยู่กับที่ได้อย่างน้อย 5 นาท สังเกตว่ารู้สึกเป็นทุกข์อย่างชัดเจน
ี
dopamine receptors เช่น metoclopramide และ prochlorperazine ยารักษาโรคจิตโดยเฉพาะยากลุ่ม 5 = akathisia ระดับรุนแรงมากที่สุด: ผู้ป่วยรายงานว่าต้องใช้ความพยายามที่ต้องบังคับอย่างมากใน
เก่ามีผลต่อ extrapyramidal region ของสมอง (basal ganglia และ thalamus) โดยผ่านกลไกยับยั้ง การเดินไปข้างหน้าและถอยหลัง ตลอดช่วงเวลาที่สังเกต ไม่สามารถนั่งหรือนอนนาน ๆ ได้ มีอาการ
ึ
่
dopamine receptor ท าให้เกิดกลุ่มอาการ EPS ในขณะทยารักษาโรคจิตกลุ่มใหม่มีความเสี่ยงต่ ากว่า ที่มา : เรียบเรียงจาก Barnes กระสับกระส่ายและสัมพันธ์กับความรู้สกทุกข์ และนอนไม่หลับ
ี
92
เนื่องจากมีความสามารถในการจับกับ dopamine (D2) receptor น้อยกว่า ยารักษาโรคจิตกลุ่มใหม่ที่มีความ
ั
เสี่ยงสูงที่สุดโดยสัมพนธ์กับขนาดยา คือ risperidone (ขนาดยาสูงกว่า 6 มิลลิกรัม/วัน) และ paliperidone 8.1.1 ยาที่เป็นสาเหตุ
86
(ขนาดยาสูงกว่า 9 มิลลิกรัม/วัน) และยาที่มีความเสี่ยงต่ าที่สุด คือ clozapine และ quetiapine 86,91 ยาอื่น ๆ การเกิด acute akathisia ส่วนใหญ่เกิดขึ้นตั้งแต่ชั่วโมงจนถึง 2 สัปดาห์ หลังเริ่มใช้ยา 86,88-90,93 โดย
่
ที่เป็นสาเหตุในบางกลุ่มอาการ ได้แก lithium ยาต้านซึมเศร้ากลุ่ม SSRIs และ TCAs ยากันชัก valproic acid ยามีผลลด dopaminergic activity เช่น ยาที่มีฤทธิ์เป็น dopaminergic receptor blockers ได้แก ยารักษา
่
และ carbamazepine ทั้งนี้จะกล่าวถึงแต่ละกลุ่มอาการและยาที่เป็นสาเหตุในเนื้อหาส่วนถัดไปในหัวข้อ 8.1 โรคจิต ซึ่งยากลุ่มเก่าพบบ่อยกว่ากลุ่มใหม่ และยาต้านอาเจียนที่มีฤทธิ์ antidopaminergic effect ได้แก่
ถึง 8.4 ตามล าดับ metoclopramide และ prochlorperazine นอกจากน้ ยังอาจพบไดใน cinnarizine, flunarizine และ
้
ี
diltiazem แต่พบไม่บ่อย หรือยามีผลเพิ่ม serotonin activity และส่งผลให้ลด dopaminergic activity เช่น
8.1 Akathisia ยาที่มีฤทธิเป็น serotoninergic agents และกระตุ้น 5-hydroxytryptophan type 2 (5-HT2) receptor
์
ิ
ิ
Akathisia (หรือ restlessness) หรือ อาการอยู่ไม่สุข เป็นความผดปกตของการควบคุมระบบ เช่น ยาต้านซึมเศร้ากลุ่ม TCAs, SSRIs และ lithium นอกจากนี้ ยังมีสาเหตุจาก carbamazepine (ยากันชัก)
กล้ามเนื้อในร่างกายท าให้ผู้ป่วยต้องเคลื่อนไหวตลอดเวลา ไม่สามารถอยู่นิ่งหรือยืนเฉยได้ ต้องขยับตัวไปมา ซงไม่ทราบกลไกชัดเจน (ตารางที่ 2.17)
่
ึ
่
ิ
ื
ี
ิ่
ภาวะนี้เกิดขึ้นเม่อการท างานของ dopamine ลดลง หรือ serotonin เพมขึ้น แบบประเมนทนยมเพอใช้
ื
่
ิ
92
ั
ประเมนระดบความรุนแรงของภาวะ akathisia คือ Barnes Akathisia Rating Scale (BARS) โดยมการ
ิ
ี
ประเมิน 3 ด้าน รวมทั้งการประเมินภาพรวม (ตารางที่ 2.16) คะแนนรวมอยู่ในช่วง 0-14 คะแนน
70

71
71